Friday, January 27, 2012

Lia Inan / Língua Materna ka Mother Tongue

BILIKA NE HUHU


Aba akerek nora IDÁTE he blog nia tanti u kasek una prezerva nahati ita hahar ynan nia, au bi planeia dar para una promove ka una lu’i para odi anorin he eskola, espesialmente ti eskola bázika sira. U boik ha’e meker, tanti jerasaun uluk ene ba anorin nora ua-kaduak ma bakai rasu’ar bi un bi laun hina, satán ysa ene ne tan liberdade lo’o nia.

Bilika ne huhu para una anorin oler língua materna he ensinu bázika tanti ení polítika nain litak-butin sirak una odi trava prosesu aprendizajen he Timór. Rakasek para hahahuan portugés besa nasae sala… para sira bele rasae nahati ita, ení projetu morin ysa ba odi doba saik ita. Aba su’ar nia tanti au rasik manahu naha ti sira “adesir” maibé pesoalmente abi lahelo hei opiniaun sirak. Atensaun nora kuidadu saik, bilika ne huhu ti sira!

Friday, October 28, 2011

Trajédia Santa Krús (12 Novembru 1991)

Tabo’as dinakas hanu timor
Makika kalelek rata mundu selor
Ran sisoba naturuk larek hohon bo’on
Alerik nora sero arohan nahati
~
Ran sisoba naturuk larek hohon bo’on
Lotun tikarin silolar nuna larek metan
Espíritu timor nik nasae dukaduka
Domin ukun rasik-wao buras laután
~
Trajédia Santa Krús lo’e ó matan
Makika kalelek lo’e mundu talínan
Lo’e ó matan modi mawa’a ami kalelek
Mi lo’e talina odi sei ami alerik
~
Timor wanan rakasek ukun rasik-wao
Bele terus rata mate luta nahati
Makika kalelek odi tuba betun
Kui lima amutuk ukun rasik-wao
~
Ukun-wao nobu oi terus ha’e hei
Ukun-wao nobu oi alerik ha’e hei
Alerik nora terus aneko emi tulun
Rai mata ti ami povu terus-na’in

Thursday, October 27, 2011

Ahi-Oan Matebian nora Masakre Doze Novembru

Hula Outubru tinan ysa nia banas biak raba, tanti una na tama naha lo ni tuban bení banas nahur nora wari, bi wakik tan ta tama oler naha lo lelon FINAFU/ Ahi-Oan Matebian nik, naha nalau oi semana ysa ita hi komemora lelon Masakre Santa Krús he lelon 12 Novembru 2011 ti wai-20. Lelon ene nodi nadada tan mundu odi apoia luta itak he biban ysa lei. Maske nabenu nora ran, Timoranan sira konsege kiré vitória sirak odi ukun rasik-wao. Koba betun ro nora unidade ysa forte biak raba, Timoranan ra luta nahati bi ma’es mate…! Tropa Indonéziu (TNI) ene ba ta kostume kaur bapa lei… sira tariadu nobu rodi rawa’a unidade itak ene ba ta’atudu raba ita waor, ta fiar lahelok te hita ukun rasik-wao. Ukun-wao ti ita anesa “koroa” ysa, ene ita tenke atane betun besa karék oler he lelon yi’ak. Maske Timoranan sira he loo-waban ene ba ranaran waor te UNTAS lei rakasek una ma raselat (infiltra) he ita leet odi sobu oler unidade itak… lalika taridu, tanti ukun-wao wai ysa saik.

Tuesday, August 2, 2011

Banas (Dadolin)

Banas

Lelo-banas lare-ahuk tolon
Kakehe banas amós osar
Nain rasole odi wei osi lalainak
Karreta motór osi duanbata
~
Lelo-banas lare-ahuk tolon
Banas tuir oras tuir ni klima
Sinál natudu lelohalik naha
Povu huak prepara kui oler namo
~
Lelo-banas lare-ahuk tolon
Nodi haha ulas waen nora ahuin
Nuna nain lalan taridu
Namosu haha-lu’i he ita huhur
~
Lelo-banas lare-ahuk tolon
Banas rata lelo-matan dilua
Wo’ar banas nora lamuruk……
Sei asu rabós... busak nameok……
~
Manu-ahui rabua bikoton
Deskansa odi ein oras……
Manu aman rabasar liras……
Rabasar liras kokoreek hanu ita.
~*~

Thursday, July 28, 2011

U Hahak U Identidade / dadolin: Idáte Bisiluha Dar



Haha Ynan (Idáte)/Lian Inan (tetun)/Língua materna (Portugés)/mother tongue (Inglés). Haha ene ta mori ma lak meker nodi nahodi ita. Ita YNAR rasik ni ba domina lau nodi nahodi nanorin ita. Lo’oni, bení ita rasik tenke ta’ahuras una buras nahati lo oin. Ita anesa nain matenek, tenke labele siluha oler ita Hahar Ynan, ita tenke dezenvolve nahati di’i ita wanar ka jerasaun morin sira bele lahelo ka banati tuir ezemplu itak. Buité tada naha malae ni hahan, nahalé siluha oler oi ita hahar ni luli ha’e meker. Au pesoál u orgullu tanti warila u su’ar tetun nain bele ranota sotake ka logat ka ton auk. Nain ratada meker te au nain idáte. Ysa ení nuna au u gosta nora orgullu raba. Tanti u hahak anesa identidade auk. Tantí ení beni u odi idáte u hahak u identidade (ha’u-nia lian – ha’u-nia identidade).





Idáte Bisiluha dar


U mori ma lak oi naha
U mori ma su'ar oi naha
U su'ar banati tuir u ynak
U sei odi su'ar hori u ynak
~
Haha Ynan Idáte haha auk meker
Bana hodi nanorin rata lelon naran
Haha Ynan Idáte haha auk meker -
Sole rata mene-mene bi siluha dar.
~*~
Idáte la haluha ida (versaun tetun)

Ha’u moris mai iha nanis ona
Ha’u moris mai ko’alia nanis kedas
Ha’u ko’alia hasara ha’u-nia inan
Ha’u rona hodi ko’alia tuir ha’u inan
~
Lia Inan Idáte ha’u-nian nanis
Hakiak hanorin to’o ohin loron
Lia Inan Idáte ha’u-nian nanis
La’o lemo rai seluk la haluha ida


~*~

Wednesday, July 27, 2011

Ma Oler Naha - Tama Oler Edi

Wakik oi naha bi tama dapur
Wakik oi naha bi rohu wai

Bení…

Lelon ysa nara - wain ysa nara
Lo’e oler naha dapur - rohu oler naha wai
Kudét oler naha - masun oler naha
Odi amamut oler edi - abanas oler edi
Dapur matuan - raumata antigu
Sumadur oler edi - tebe oler edi
Tebe tuir kantiga lisan itak rasik

~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~

Tuesday, April 19, 2011

Povu huak ralerik hahar bi tiketu (Dadolin)

Wari naté namdirik, dume'en du'ilat namo manahu
Wer nasae nasobu ada he hatin wa'ik
Susar duka tan saik hori sidade rata aldeia
U larek Timor-Leste ni'i nia naha
~
Wari naté namdirik, kukur tarutu
Duanbata tiketu karadi tabasu
Nuna susar povu ene ba raneko mori
Bi kire asesu ti wer-moos
~
Wari naté namdirik nuna susar nain
Dezenvolvimentu bi nasole
Governu naloot betun nahati
Povu huak ralerik hahar bi tiketu.
~*~

Wednesday, March 23, 2011

Nea Na'elas (informasaun saúde)

Bouk nora ka'ak sira,

U neak huan ysa na’elas biak, nain hali ratada karik orok ysa odi asoru, warila werlamuruk kahida saik moak lu oh na’elas biak. He semana ysa nalau ti lei u ti konsulta he dentál, doutora naru’a rahase naha rané saik oba odi ti inu durante semana ysa nik. Kamak kinta tu’u 2 ahu ti oler be bitada loos te hi una tesa? Hi ralesu naha karik. Bi la ysa te ritmu mori nik he mundu ba lo’o ni naha lahelok, au oh matuan didiu naha….

Wednesday, March 16, 2011

Laloran Tsunami (Dadolin)

deh



Laloran Tsunami

Tasi ruan dihera nuna laba’e
Laloran tsunami nitak Japaun
Hakur tama tasi ybar sobu sidade
Narahun la nobu near nain wa’ik

Dezastre tsunami nuna susar ita
Rejiaun Ázia ni nain kiré ameasa
Turan mata namori nora neon na’in
Laloran tsunami binané alerta
-
(Tsunami nora eskala ricter 8.9 akontese he lelon 11 hula Madauk (Marsu) tinan 2011 he Sendai, nora ni raius lei afeta rata he kapitál Tokyo - Japaun)

Wednesday, March 2, 2011

Anesa hatu-osa nunló tsunami (Dadolin)

Anesa hatu-osa nunló tsunami
*
Au
anesa poezia
nunló dadolin
anesa knananuk
nunló lelo-matan
anesa ulas-waen
morok nora lamuruk

Au
anesa opiniaun
nunló komentáriu
anesa lu’i-na’in
nora belu yan ysa

Anesa hatu-osa odi seli ó neon
Nunló tsunami odi una ó taridu

Friday, February 25, 2011

Korrupsaun Buras Laután (Dadolin)




Korrupsaun Buras Laután (Dadolin)
Su’ar didiu una didiu
Hetok nain resé runa lau tan
Korrupsaun buras lau he AMP
Na’oksaun belit lau he sira ysir
Nabein nobu oi, du selor oi
Bein didiu nalolo didiu

Friday, February 11, 2011

Lelon Onze Fevereiru (Dadolin)

Kokoreek Sadik ro
*
Manu Sikus aman rua kokoreek sadik ro
Ysa hulun Tafui ysa Kakatua
Kahida Kakatua he udun teten
Tafui na tara he rentós
Nasaki rentós manahu bi nakoton
Udun teten sisaki kokoreek nahati

Monday, January 24, 2011

Sigaru Bele Near Nain (dadolin)

Sigaru Bele Near Nain
!
Ó huma nobu naha ter oi tuban
Ter tuban lo larek huma selor ole
Ó madada ni masuk nora kaho’er
Ó madada ni kaho’er nora la na’elas
Ó sulu sigaru sulu ó osan
Ó sulu sigaru sulu ó bidan
!!!

Thursday, January 13, 2011

Suha-Ilak (dadolin)

Suha nora ilak morin
.
Tinan morin namá, nora suha morin
Tinan morin nila ma, nora ilak morin
Suha morin ma, u ada’et lo emi
Ilak morin ma ita, betun he au

U sabú hahahuan midar, sabú nora lalan
Lau osi kompadre nora belu sira
U kasu hahahuan midar, kasu nora lalan
Kasu nora lalan tanti domin he au

Tuesday, January 11, 2011

Dadolin osi SMS

Festa Kazamentu nobu oi he Sasatan he 29 rata 30 Dezembru, ami kontinua oler he Betun-hun he Sábadu 1 Janeiru 2011 hori lelobanas rata wo’ar narata oler lelon. He wo’ar atún u alari uluk edi lo Sasatan tanti kasalak anak lu. Nalau oi lelon rua warila ami he Dili naha, u rai diuk oler dadolin ti ubanik sira, ami odi simu ro timá osi sms. U banik rua, ysa naran Agilio ysa oler naran Arisik.
-
Au:
Bi’an nora suru kulí suredo wo’ar atún
Hahan bolan narata yayan he kamakmetan
Nalu’i tarabas lo raumata
Anas oler akukut he wai-matan

T. Zili:
Bi’an nora suru hei kuredok nahati e laek naha?

Au:
Kuredok para naha, kulí laek naha
Lamuruk oinaha, freska oinaha
Lu’i di’i lamuruk rata fin
Freska até gota final

T. Zili:
Obrigadu atún ti ita
Lamuruk nora huwén nahati
Odi ana’i, serbí rata lahelok tuban nora sudin

T. Risik:
Namo wo’ar nakalon, namo badín
Bani ami sei saik naha namo koton,
Tekiraik binasé, natekir teni bani
Nora etu sira he ha’e naurók
Tara ha’e naurók tara biné lalan.

Au:
Katupa naurók tok oinaha
Bani sira takura odi tar ha’e
Tarutu ysa bolan rata he rahak
Bani sira tar ha’e manehou hahan
Tar odi tada edi ni ainrón

Viajen Dili - Laklubar - Soibada Durante Natál nora Tinan Morin




Primeira Komuñaun Katedral Dili
nora
Kazamentu he Igraja Soibada
*
Maluk sira, au bosi tama oler he Dapur nara nia, tanti Natál nora Tinan-morin. Au Natál ora mesa u wanak mahina Kanae (Lorena da Costa Dina Pereira) he Katedral-Dili, tanti ni ynan nora ni walin nain-rua ralau nobu lo Soibada ti kazamentu ni ynan-laran ysa he lei. Ami nain-rua mesa tanti ni tenke nasimu Primeira Komuñaun he Domingu 26 Dezembru 2010 he Katedral. He Segunda 27 Dezembru Kanae nora ni tiun-tian seri lahelo tan, ha’e mesa au he ada. He Tersa 28 Dezembru u lahelo tan ora ni tiun Zitu. Ami viajen na meker oras lima, hori Dili komesa he tu’u 5:05 namdirik rata he Soibada he tu’u 10:10. Kazamentu oi he Kuarta 29 Dezembru, ami hei adér tan rata Tinan-morin natama meker hosi ahilas he Domingu 2 Janeiru 2011, lau osi Laklubar tama lai he Ada ti vizita Pai, Mamá, Rinda nora tan wali akiak sira selor. Mamá wo matuan naha… na’elas bebeik, maibé ami rata he ada ata bana turan lahelok ha’e nodi nadér ami. Ami a oi lai meudia hosi kontinua oler viajen lo Dili. Rata he Behau (Marmer), ami para deskansa lai moak lu he tasi-ybar odi a lai belihatik amik, katupa nora sisi manu senar anak seri. Ami rata he ada (Dili) hiba tu’u 7 wo’ar lo’o nia.
Duanbata ba’ek nalau-nalau he Kampung Baru Uran rata he Aríturis, nora tan he Bora nik. Duanbata saik edi ni kalu’ak, karatek, dilolen… kareta natolek edi ita loin bitada.

Wednesday, December 22, 2010

Natál kabesi naha (dadolin)

Boas-festas Natál

Natál hei saik lelon yla tan,
Tinan morin hei tan semana ysa
Lau karik lo hoho sole kuidadu
Tu’a betun kareta turan kuidadu
.
Duanbata dilolen ti rata hoho
Dilolen kurak wa’ik rata he knua
Inu karik nau anak bisiluha ami
Parente he arók bimalinu dar
.
Boas-festas Natál ti emi nobu
Tinan-morin nalau hitasudi oler
Ahilas oler ma sole kuidadu
Kuidadu marumarun rata nora yan._

Thursday, November 4, 2010

Wari Oras Finadu (Dadolin)

Wary ysa narabas binarés raba
nuna ita arók wawain oi
matebian mundu selor hiratulun lolo
kari karik aihunan temi ami naran
-
Bisiluha dar bimalinu dar
finadu nalau ahu rata lolo
dia dois he Laklubar he Dili hina
ahu reza arohan he krus atún

Wednesday, October 13, 2010

Raumata ni'i nia, dapur ni'i nia (dadolin)

Raumata ni'i nia, Dapur ni'i nia

Hunan Hutumanuk, Suhurama nain
Nakerek nahati turik nahati

Ybar-nain Idáte au ni’i nia
Loli-nain Hutumanuk au ni’i nia

Usudi nahati rohu nahati
Raumata ni’i nia dapur ni’i nia

Ó huan tamuhin tadu bulik ma
Susar hali nakalik roda bulik ma

Ó mamela lamuruk osi lo’o nia
Raumata ni’i nia dapur ni’i nia.
======================
.
TRADUSAUN ti TETUN
.
Ahi-matan makne'e Dapur makne'e
.
Futumanuk oan, ema Suhurama
hakerek nafatin dada nafatin
.
Lia-na'in Idáte ha'u makne'e
Loli-na'in Futumanuk ha'u makne'e
.
Ha'u sudi nafatin sunu nafatin
ahi-matan makne'e dapur makne'e
.
O nia fuan hanoin mosu netik mai
susar ruma kona o vizita netik mai
.
O sente malirin tama tiha mai
ahi-matan makne'e dapur makne'e
========================

Friday, September 24, 2010

Domin ti Pátria (Dadolin)

“Domin ti Pátria”

Au nain Timór mori he nia
Mori he knua ysa, knua antigu
U mori tuir lisan tuir kultura
U su ‘ar Dalen auk, inak ba nanorin

Au Timór wanan, mori he nia
U mori hori povu ahei ora povu
Hei anak hei mamar he lelon nara
Anuar warua hu’at u larek

Inak nora amak tulun bulik au
Atún komunidade rai bulik mata
U amulak atilak ti ita nobu
Maromak ai-lauk hi natulun lolo

Tulun lolo ita nobu una sai yan
Sai yan ti povu yan ti Pátria
Yan ti povu una buras waiwain
Domin ti Pátria domin tuban bi tiketu._
#
Dadolin nia ba atama hina ti konkursu Dalen Nasionál nik he
"Ha'u nia Lian Ha'u nia Rai"

Ama-Retik Lin Taik Ba (Istória BALAK nora MAUBERE)

Ama-Retik Lin Taik Ba
*

Hori tempu bei’ala sira abó nain-rua, ysa hori Laklubar naran Ambere nora Ama-Retik he Lo’ok, Ma’abat runa Lout ka Belu, sirua rakaur saik ro te Amlout. Una Lout ka Belu, signifika te kasek una esi relasaun amizade ysa anesa Ka’an nora Walin (Ka’anali) ahú hori sira rata jerasaun futuru. Warila Ambere nakar hori hoho nodi kanauk anak hali rata he Manatutu, he tempu ysa lei ba kaur hei te Lo’ok, hi nodi ai-uhik, uhi, kei, nora nau-arak odi troka bulik nora Ama-Retik ni masin, arek ka lahós hali, wainseri rané saugati saik ti ro. Warila rahae ro, hi rané menon odi asudi oler. Sira nain rua konsidera ro yan biak anesa Ka’an nora Walin.

He lelon ysa, sirua rakasek runa kompetisaun ysa odi taru larek Balak nora hoho Maubere, warila sirua deside loos naha, rané tada edi ti nain nobu-nobu he Lo’ok nora Laklubar odi sai sasin. Amlout nain-rua termina Balak tasi-ybar (hatin sara masi tradisionál nora modernu / lau oi rate diresaun Baukau). Ambere una natudu te maske ni hori namo lamuruk, bele na turan he tasi-ybar hori kamakmetan rata namdirik, Ama-Retik nakasek natudu hina te ni brani nabua he hoho Maubere laun hori wo’ar rata lelon, warila Ambere bele nawari waon hori kamakmetan rata namdirik ni bele manán Balak tiní, nora warila Ama-Retik bele na bua he Maubere laun hori wo’ar rata lelon, ni bele manán hina hoho Maubere. Molok ahú kompetisaun sirua ramutuk nora matuan makuran sira rodi runa lai serimónia ysa nora juramentu tuir lisan Lo’ok nora Laklubar.
Kompetisaun ahú uluk he Balak, Ama-Retik ti natudu ha’e hatin ene kamakmetan Ambere una ti nawari waon lei nodi nalata ha’e hatu belar ysa di’i kamakmetan Ambere nodi takura, maibé he wo’ar atún, Ambere nadiki Ama-Retik nabua nakoron oi hosi nodi buli-larek ysa nora wer nabenu ti na’oi he hatin lei, naha nodi hatu belar lei nadesi li’i.

He kamakmetan kompetisaun una ahú, nain matuan makuran sira hori hatin rua ti barí nobu sai sasin ti Ambere, sasin Lo’ok nora Laklubar sira raneko ai bok rodi raturan nobu oi. Ambere nasabit saik lipa bosan ysa, bi natais haru, bi nateru sabeon, nesi saik manulain he ni rentós, natu’a nora sulir lahulu ysa, nodi takura he hatu belar lei ni hohon nodi sabú ni sulir una nasai knananuk anesa ba sabú bulik he hoho lei. Ambere nafiar te warila na sabú sulir, akompaña tan nora manulain he ni huhun lei hi nakaur ulas nodi sabú ni odi amenus oi banas nora osar, warila ni maró wer hi natama hunik sulir lahulu lei lo buli-larek ene ba na’oi ha’e lei nodi nasupa wer, hali odi kontinua sabú berak sulir rata namdirik. Warila lelomatan namout he lelonahuk, sasin sira hori hatin rua barí nobu hori ai-bok ti rawa’a. Sasin sira hori parte Laklubar nik ra kalelek rabasar limar, kontente bidiuk raba tanti Laklubar manán naha ti etapa lala-uluk.

Kompetisaun lahelo oler, he hoho Maubere laun ti Amlout Ma’abat, warila lelomatan kabesi namout, sasin hori hatin rua (Lo’ok -Laklubar) akompaña Ama-Retik lo hoho Maubere. Ba prepara ha’e naha ada anak ysa, huhun sor nora narurók morok, sidi nora naurók morok, karadak nora betuk morok. Ama-Retik nasabit saik lipa ysa, bi natais haru, na bua bi nita da kaboti. Sasin sira raturan nono wai matan atún ha’e he ada ysa rodi rein Ama-Retik. He manu bi kokorék hei, Ambere ti naroda Ama-Retik oh........ ni tateir hasan toos ha’e naha. Ambere nahanu Ama-Retik: Amlout eh... Amlout eh... Ama-Retik hahan laek oi naha, maibé nasu’ar bitak li’i hahá huan ysa nora Galolen: “Amlout, ga amtá ba, /ulakon naha”, sei ti hahahuan lei Ambere makika nora Galolen nodi nidá lo’o nia: Uwoh.....................Ama-Retik lin taik ba! (Ama-Retik hahan laek naha), Amlout Laklubar naholek nahati:
Uwoh.....................Ama-Retik lin taik ba! Matuan makuran sira hori Lo’ok nora Laklubar ene ba ranono wai lei rataridu barí tirawa’a Ama-Retik ene ba tudír ha’e naha lei, ni hasan toos, tateir hahan laek naha, sasin hori parte Laklubar sira kontente rodi kalelek, rabasar limar, kasoit timá... tanti Laklubar manán tan naha, signifika te Amlout Laklubar manán naha larek Balak hori Ama-Retik, tuir konkordánsia nora lisan hatin rua nik. Sasin sira rakahu Ama-Retik odi ti atúr kabesi lo wai-matan, ne kaboti be nita odi anas ni, ne wer-banas be ninu nodi nasu’ar oler edi anesa wawain.

Ahú meker biban ysa lei, BALAK ene ba pertense ti MA’ABAT lei saran meker ti MAUBERE. Amlout nain-rua kontinua nahati runa relasaun amizade rata lelon nara. Lelon nara wain nara Balak pertense nahati ti Laklubar, Laklubar nora Ma’abat rawa’a ro respeitu nahati anesa AMA-RETIK nora AMBERE sira hahalok.

Lo’o nara nia hahahuan “Ama-Retik” ba temi nahati odi kaur nain gabasola sira, nain ene ba ragaba waor te sira bele runa la nobu-nobu lei, nora odi anoin nahati istória BALAK nora MAUBERE._***

Nota:
AMBERE lei naran estimadu hori naran MAUBERE, hoho MAUBERE uluk lau naran laek hei maibé tantí AMBERE manán oler AMA-RETIK bení odi anaran edi te MAUBERE. BALAK wo naran laek hei, naha ba anaran ti MAUBERE ni kaben naran BALAK-WA’IN. Naran estimada te BALAK._***

Istória nia ba atama nobu ti konkursu Dalen Nasional he "Ha'u nia Lian Ha'u ni Rai".




Wednesday, September 15, 2010

Sirena ó hasan ti u labás (Knananuk)

Sirena ó hasan ti u labás modi sero
Modi sura ó susar nobu ti au
Se ó sero ti u labás u dura ó bi mahilas meker
Ó bi mahilas meker, ó bi mahilas meker
Se ó sero ti ulabás u dura ó bi mahilas meker
Ó bi mahilas meker, tantí ó kasek au

Lou we… lou-mo’o…
Musei bulik saik ti au…
Tantí… u mori mesa-mesa saik
Se ó sero ti ulabás u dura ó bi mahilas meker
Ó bi mahilas meker, ó bi mahilas meker
Se ó sero ti ulabár u dura ó bi mahilas meker
Ó bi mahilas meker, tantí ó kasek au

Tuesday, September 7, 2010

U Kasek Nau-butin (Knananuk)

U Kasek Nau-butin
-
Inak u kasek, inak u kasek,
Inak u kasek nau butin
Butin ysa karik, lalan ysa karik,
Tore karik ysa odi abanas u kakorok 2x

Ó manoin te nau-arak lei wer?
Nau-arak bi wer dar...
Nau-arak naturuk hori tatúk
Wer namá hori wermatan 2x

Thursday, August 26, 2010

Emboot Larek nain (dadolin)





Emboot Larek nain

Ybar nain Timor ti ita raba
Fiar na’in Timor ti ita raba
Nain wa’ik rasei hori ita hahar
Mundu seri karu’uk ti ita hahar
Ba ta tane nora bali tuir ita kbiit
Ba ta tetu nora esi tuir ita beran
Kbiit ysa he ita odi rai mata
Beran ysa he ita odi ne lalan
Tarutu ysa ma lo’e ita neor
Lelon onze Fevereiru lo’e ita matar
Rai mata badinas ti ita larek
Lo’e ybar koidadu bali ita ysir.

Facebook nora Alkatel (dadolin)


Facebook nora Alkatel

Butin kaek kabetek matan badaen
Atene ro lau osi facebook
Sei ro haha lau osi alkatel
Su’ar haha diuk tama rata domin
Turan bi betun anoin ha’e saik

Lelon nara modernu lautan
Bilika billete bilika manu-talin
SMS hori arók asudi he lutar wuk

Butin kaek, kabetek namali dor
Ó hahan huan u tu’a betun
Anesa belihatik ita rua itak

Friday, August 20, 2010

FALINTIL (dadolin)



*
FALINTIL
*
FALINTIL asuwa’in kasi’ak povu nik
Natahan hunu, liberta Timor wanan
FALINTIL natu’a hunu rata sudin
Hori susar nora terus molak ukun wao

FALINTIL anesa rabut hunu nik
Namutuk nora povu mate nora povu
FALINTIL namori nunaló ikan
Namutuk nora povu nunaló werlihun

Tarutu hori ailauk tiru hori tasi
Nadodon hori larek rahoku lisuk ni
FALINTIL nora kalma luta nafati
Bi ma’es bi rende rata manán._

*
Nara nia lelon ruanulu hula agostu lelon FALINTIL nik. FALINTIL namori he 20/8/1975 odi "kontra golpe: asudi UDT. Nobu oi nodi nasudi oler forsa Indonézia ahú hori 7/12/1975 rata yayan 1999. FALINTIL aguenta he ai-le'ek durante tinan 24 ni lalan. Terus tanti la'a laek, oba laek, mate ti a'elas, ti beli, ti ilat-huan kahida, forsa TNI ramutuk nora HANSIP sira ti runa operasaun naha hi raneha hori ai-le'ek rodi ma vila odi kastigu oi lai hosi rear, seri hi kiré li'i rate, seri rater bi kiré rata lelon nara, hatin odi ear nain he Laklubar ti: hoho Maubere (Nicolau Lobato ni ynan, hitón ysa, walin manek y'ak nora tan nain selor ysa tan he larek koak ysa), lihu lalosuk ti: Sebastião Montalvão (komandante Kompañia FALINTIL) ysa nora tan seri, Sidaen-Batara (ba arí ospitál morin ti), Susuk-Orla'u, Weruhuhun, nora hatin selor tan.

Mate lurik selor ene ba udur nobu naha ni ba a'oi he Semetériu Eroi nik he Metinaru anesa ba tawa'a he foto (hori Maritine Perret-UNMIT), foto nora Serimónia Isar Bandeira (hori Bernardino Soares-UNMIT) mon.

Friday, August 13, 2010

Asetan Baniha'ak (dadolin)




Nana Biti-Renda
U kiré avó ysa na nána Biti-Renda oioin raba, nalu’i ti au te eta ni bele natulun di’i ni bitin sira bele helin. U idáte hali usa’ut mela lala-inak.

Asetan Baniha'ak
*
Loher biti atún simu baniha’ak
Loher tan biti renda, mamhatin lalók
Bua-malus, tabaku nora batarkós
Atúr atír baniha’ak matar

Baniha’ak ada nain hi rasetan ro
Rala haha timá rodi rahe’ek
Rahe’ek sudi ro tuir kantiga
Rata lu’i lisensa odi kalek mama.

Thursday, August 12, 2010

Joven Ysa Namout He Tasi Kristu Rei (Tatoli)

Joven ysa naran Abiku Branco, alunu Terseiru Anu Eskola Sekundariu ysa he Dili lalan, ni ynan naran Mena Branco, radiuk he Merkadu Bekora ni kanaban, namout he tasi “Kristu Rei” hori lelon 9 Agostu 2010 lelohitik. Laulau lei, matebian narius nodi naboso/ an'atok ni kolegan sira: ni makika te ba namout oinaha, ni kolegan sira ralari ti, na kaso’ot oler hori tasi ruan nodi natekir sira, naha nawa’a ni kolegan sira ba atensaun laek oi, naboso tan wai ysa, ni kolegan sira rateke ti bi kaso’ot tuatua ma, rawa’a ti wakiwakik hosi nasae ma oh... namate los oinaha. Distinu itak ita na’in bitada. Biní u aviza ti Idáte wanan sira di’i besa asa natón hahá ti arius he tasi Kristu Rei nalau-nalau he hula Agostu nia hula ysa ene bata fiar te hula azár niak, ó ba nani tada eh...? ó ba mu’a tada eh...? yan lau amodek momór he hatin.

Monday, August 9, 2010

KONKURSU AKEREK (Tatoli)

KONKURSU AKEREK NORA DALEN NASIONAL ANESAN LIA INAN (LIAN-MATERNA) / HAHA-YNAN NIK

Eta nakasek lahelo KONKURSU/AKEREK TARUK Dadolin, Kantiga ka Hahamatuan hali nora Dalen Idáte bele kontaktu nora au ka bele kontaktu Nuno Moniz he Manatuto (Ailili), ka bele lau rasik edi lo eskola pre-sekundária nora sekundária he Laklubar, ka bele lu'i informasaun rasik lo Alola Foundation he Dili. numir kontaktu ni'i: 7283897

Na’i Wulun Ua-Na’in (Dadolin)

Na'i Wulun Ua-Na'in
.
Lelo-matan tabo’as hori lelosaen
Tabo’as du’ilat hori lelosaen
Hori lelosaen nila larek Timor
Nodi larek Timor tama lo ilak
Natama lo ilak
Nusi naha kamudak
Nahanu naha wanan
Ranau ranoin tu’a rasik edi

Larek usar larek naun he larek Dili
Sabeon nora Ua he larek Dili
Larek Dili nahodi larek ateman
Larek Dili na’ukun larek ateman
Larek ateman ba ratár lo Dili
Lelosaen lelonahuk ba rasei lo Dili
Na’i wulun Ua-na’in ukun yayan
Ukun yayan odi ami lo sudin

Lau naha hakat ysa, rata naha tubik ysa
Bali ami yayan, ukun ami yayan
Ron ysa bidilesu, matan ysa bi sisahit
Ran ysa bi sisoba, lotun ysa bitikarin
Amatan yayan tama lo sudin
Adada yayan tama lo ilak
Tama lo ilak odi bali Timor
Rata lo sudin odi hu’at Timor.
************************
Poezia nia ba rai anesa ezemplu ti poezia nik he surat avizu ti konkursu akerek nora Dalen Nasionál lei.

He lelon 5-6 Agostu 2010, ami anesa reprezentante dalen nasionál nobu-nobu hori distritu ateman he Timór lalan ma akompaña konférensia ysa kahida ti dalen nasionál anesan haha-ynan (lia-inan/ língua materna) he ministériu estranjeiru. Objetivu konferénsia ysa lei una odi abanas nahati alunus ka estudante sira di’i besa siluha sala ita hahar-materna rasik. Konferénsia lei organiza hori Dona Kristy Gusmão anesa Embaxadora Lalan Yan (Boa Vintade) ti Edukasaun nik.
Eta nakasek una lahelo KONKURSU ka akerek ATARUK nora Dalen Idáte bele lu’i formuláriu hori au ka hori edukasaun sub-distritu Laklubar nik. Bele akerek kahida ti istória (haha matuan) anak hali, dadolin, nora kantiga. Konkursu ysa nia lo’e ti nain nobu-nobu, hori anak-utun narata matuan huhu-butik aitutuk sira. Bele awa’a nora helei dadolin auk he houk nora títiulu “Na’i Wulun Ua-na’in” nene ba rai anesa ezemplu ti ita akerek na’in sira.
Bok wao edi ti, anoin berak sa, mi atudu mela talenta emik ti nain nobu rawa’a hina. akerek na’in eta-eta manán anesa vensedór numir 1, hi simu osa $100 nora laptop ysa-ysa ti vensedór dahuluk, daruak nora dateluk sira. Wai ysa tan, bok wao edi, anaon berak sa?!

Monday, July 26, 2010

Mudansa Laek

Mudansa klimátika nuna ta si’ik bikiré
Oraslú banas, oraslú ulas, oraslú wari
Situasaun he larek lalan badín
Tensaun politik badín
Laloran dezastre naturál badín
Dezenvolvimentu badín
Progresu laek mudansa oh laek
Duanbata koak kintukantu
Hosi Dili rata yayan hoho
Ti ma susar ti duanbata ba’ek
Bi hetan asesu ti lala-inak bi adi’a

Tadu Oler Naha (komentari nora dadolin)

Wakik biak naha abi akerek he nia tantí binalét raba li’i, u kasek biak una akerek wawain tantí kolega wa’ik barakerek he hi5, tagged nora facebook lei nora tanak Idáte, benín ukasek una dezenvolve tan Idáte he blogspot ysa nia.

Bitadu wakik naha
Bimosu wakik naha
Tebun ysa laek li’i
Biban ysa laek li’i
Bi anoin kiré oi
Bi dina kiré oi
Oh,
Lelon ysa nara
Wain ysa nara
Anoin kiré oler
Dina kiré oler
Tu’a oler edi
Kui oler edi
Bi siluha naha
Bi malinu naha

Friday, January 29, 2010

Eta ni Token lak ne u'ala

Eta nasosa Toke, au bele ala, maibe tenke toke atún, awa’a udunteten belar una taroma Sigaru Surya-12 ka LA litak hosi bele. Ene huak ha’e ni mitunu oi odi inu nau-butin ti.............bele awa'a tan he http:tokektimor.blogspot.com / bele kontaktu direta lo numir auk enia: +670 7283897, nora +6281353994339 (warila au he Indonezia)


Tokek rua nene bosi rama hori Salau, ysa badak ha'e mais rihun biak, ysa oler manaruk lau maibe bidun anesa ysa ene badak nia

Friday, January 8, 2010

Basar Laclubar Bon Laek Hei



He Lelo-Lalan, he Wari-Lalan, he Ulas-Lalan,
Bon Laek Hei
.
Basar Laclubar basar tradisionál ha’e hei, sosa lamaok odi turan saik ti larek, awari-ao ti lelo-banas, wari-naté nora lamuruk lalan. Basar ysa nia kabás biak arabé kondisaun nora fasilidade saik ni binatón ha’e hei.- Kasek te ti ala Nau-Arak/ Nau-Butin, La'ehan, Waniwulun, Kaburak-Aburau, Uhi-Aiuhik, Talas..., naha Mahika oh lak mon, hehehe arabe sira matuan nobu oinaha... eta-eta malehen bele ti awa'a rasik ti!!!

HINI-MORIN ti anuar-warua nik

Lanahuak-kaek sira anesa HINI-MORIN ti anuar-warua nik, ratudu didiu naha sinál ysa, rabarí he matuan sira lesor, sira ni anuar-warua hi barí lahelok he matan rodi ratu’a rasik kuda-talin Nassau nik.

Thursday, January 7, 2010

Arituris nora Hatu-Osa Namatek, Badín Raba
















  • Foto ysa ene houk nene, ateke hori Arituris kaletek tama Lihu-Maretan silolar waiwain tadu Hatu-Laun.-
  • Foto ysa ene rahak, hori Ilat-Rahun-Hon ateke akar lo Manule’uk-Hu’an Hatu-Osa nik

U anoin oler lala-inak auk ene aba osi bulik, povu he lei mori susar biak... mori saik naha hori NAMO-SOBUN, KEU NAU, wain hali sira lalan nanoin hi rakaur ro ti soro odi kiré li 'i sisi morok ysa odi ma una uta, nora odi amaru li'i lanahuak kaek sira. wain hali rahilas ma hori namo ni, ata hi ralokan rereu oi, ta akete mela ti matar lalan ata hi sabút ha'e ti nau. (ai eh...ehe'ehe...la ysa lo'o ni, wawain kaik - bilika matuan, wawain karik). Eta-eta banalé karik rai li'i komentari anak hali he ruan nia, buite ó le saik modi mare'et ó neanhuan eh...?!

Wednesday, January 6, 2010

Foto Ospitál, Ada Basar, Manuhutun,Kompañia Laclubar hori Tinan 1965 ma lo Houk













































Ospitál, Ada Basar, Manuhutun, nora Kompñia Laclubar hori laulau ba arí/ sidi saik nora betuk, huhun rut, adak lau saik nora hatu, hosi ba arí marumarun nora samenti/ huhun kalén. Foto nia kolega malae ysa uluk ba tropa he Laclubar naran Domingues Silva ni banasai, ni foton he rahak ene babarí amutuk nora tropa nain-rua nene, ysa sarjentu Carmo banatais kalsa badak nora ysa oler banatais kalsa kamufladu manaruk he ada matan nene.
Manuhutun he uluk larek yan ba una lahelok anesa luhan ysa, nain ene sa baratu'a manu hosi bele ratama lo lalan, sira ysa ene barataru he hohon saik, usinti yan lau una oler anesa uluk hosi yan, los e lae? ba loin emi sira ene ba hutu dor manu nia... mi anoin yayan mela ti!

Sirbisu Momór, Atuhu Koidadu

Awa’a sole momór, una sirbisu anak hali mohi, bilika leho natón tanti oras-nara nia polisi sira ratiru arbiru saik populasaun, lei itak lak lahelok maibé biruna tuir dá. Awa’a mata namori, bi-inu natón nau, atuhu nora nain koidadu ita ybar.

Friday, May 29, 2009

Hunan Teti-Mau Hota (Haha matuan)

Hatasa Etu Hatasa Kmók, Labele Kahur ho Kaso, Lakutar Huasori tau haketak !
-
Hori uluk larek hei yan, he Aldeia ysa he área Orlalan, nora Matandók ysa naran Teti-Mau.
Ada-nain Runa Haha anak ysa be, rakaur naha Matandók lei natí, Matandók nawa’a abula... naru’a tenki ear hahi atún ysa. Biní rear oi hahi lei, awa’a abulan yan nobu naha... Matandók lei naséi sira he waimatak bara bek ró te, una atasa etu odi ahur nora Aso-Mis. Halibé Matandók lei makerek naha-te ni Asun-wa’in rasae ni be kadédar naha ení. Ni kadedar nora kadedar nidáte: ”Hunan Teti-Mau... Hota !”, Hatasa Etu Hatasa Kmók, Labele Kahur ho Kaso, Lakutar Huasori tau haketak ! Nidá nahati: Hatasa Etu Hatasa Kmók, Labele Kahur ho Kaso, Lakutar Huasori tau haketak ! Nodi nasu’ar saik hahahuan lu ení. Hali sira he waimatak ratánte: yan... na’i, ami simu naha. Rona ona? Hatasa Etu Hatasa Kmók, Labele Kahur ho Kaso? Lakutar Huasori tau haketak? Sira he waimatak ratán tan wai ysa: yan na’i, ami sei naha. Hosi ni Matandók lei nodi napara, naha matan mon oler edi.
Matandók nakasek lolós te una badahan etu karik bi ahur sala nora aso, sisi lakutar nora huasori una rai ke'an tiní.

Tuesday, May 12, 2009

Vaga morin (Tatoli)

Kahida ti Vaga sirbisu nik
.
Hoe… !
Emi ba bua du’ur heye ?!
Mami awa’a mohi nain baratama surat ti sirbisu
he Seguransa Nasionál Kaikoli nik.

Dadolin Antigu

Idáte sa una yan tesá
.
Idáte sa, idáte sa,
Idáte sa una yan tesá
Una yan lo’o nia… !
Naran tesá, naran tesá
Naran tesá una yan lo’o sa
Una yan lo’o nia

Compositor:NN

Dehan katak sa, dehan katak sa,
Dehan katak sa atu di’ak oinsá
Atu di’ak nune’e
Naran katak sa, naran katak sa
Naran katak sa atu di’ak oinsá
Atu di’ak nune’e

Monday, May 4, 2009

Basar Kribas (Dadolin)

Ti basar Kiribas sole rua-rua
ahílas oler ma bua wo'ar rua
Ó wein lamóre turan oi lai
Ó matan nakatik bua oi lai
Siréna ó huhun ti uhuak matan
Karluni ni’i nia kusin ni’i nia
-
He tinan yla nalau ti lei basar Kribas he lelon Kinta, maibé tan saik ti basarnain sira ratí uluk oi he Kuarta lelohitik biní odi ahú oler edi ti Kuarta, meibé oras nia basarnain sira kumesa ratí oler oi he lelon Tersa. Koidadu basar una natama oler nahanone he Tersa.

Friday, March 27, 2009

Istori Komik (IV) "Nasi bakan"

Nasi Bakan
-
Mahinak lalara rua ramá hori Hatulaun, rarata he Dili,
ratama he warung ibu ysa.
-
Ibu nalu’i: mau makan apa, dan minum apa dek?
Sirua ratán: mau nasi bakan dan air sakit
-
Nasi bakan baridá ”Nasi bungkus”
Air sakit baridá ”Sungkist”
-
Ulósan rua bará hina he warung lei, rasei halibé ramali sirua rata sirua ilas kirón... rasu’at... ralari saik edi... baloin saik naha te... rasua'at edi...
Lo’o nara nia ”Nasi Bakan” koiñesidu raba he ita larek nalaunalau he lalate'uk Arituris-Hatulaun nik lei.

Thursday, March 12, 2009

Kabaresi Ruanulu Talin Ruanulu (dadolin)

Kabaresi ruanulu talin ruanulu
haheren taliwaen tukun nauhuluk
.
Sai hori Hutumanuk inu lai nau
sole rata menemene dina li'i nau
.
Lelo banas ysa biak kitik ysa biak
kakorok maró baer nabeli
Inu karik wer ysa
wer huran butin ysa
laluar lalan
.
.

Wednesday, March 11, 2009

Ada nain Timor sirak

Ada-lisan ada-ahukun Timor sirak
.
Huhun sor-nauhuluk ruut ka talirok
Sidi ai-kabelak, piku, betuk ka lahulu
Rin-manaruk ruan maok
He lalan ka’i kohemama ysa
Noratan Laha’a bei’ala sirak
Enení ada lisan Timor sirak
.
He ada-larek odi mor
Huhun sor-nauhuluk, ruut ka talirok
Sidi ai-kabelak, piku, betuk ka lahulu
Rin badak kuartu-kuartu
He sala baniha’ak atúr ortori anak ysa
Enení ada lisan Timor sirak
Una tuir lisan larek nik

Wednesday, March 4, 2009

Wari udalor

Wari udalor nik nora Banas nahur
Wari udalor nik nora ni oras
Nananas marumarun turuk marumarun

Monday, February 23, 2009

Mori he Mundu anesa Baniha'ak ysa







Ada Lulin Sarani sirak
he lelon wainlét badín,
namu’us, bikóton hina.
.
Ada Kareda, ada Lulin Sarani sirak
takura he larek usar larek naun
he lelon Domingu nora lelon atún
sarani sira hi huróu ma, hi tama ma
hi mamuturo, matanro
oras ysarua he lelon balin ysa
odi kumpri li'i Maromak ni ukun huan
nora Santa Kreda nik.
Mori he mundu anesa saik baniha'ak ysa
kumpri obrigasaun Maromak nik
kumpri Obrigasaun Kriatura Umanu nik
kumpri noratan Konstituisaun Repúblika nik
durante tinan yla lalan
odi ein warila Na'i una nakaur oler
ti asudi Na'i he Na'i ni Kadunan.
.
(imajen hori houk ma rahak natudu: igreja Motael, igreja Ermera, igreja Katedral nora igreja Laclubar nik)

Friday, February 20, 2009

Aidila rok bele nasudi Nau, believe it or not?!

Angkay… ene ó minu nau rata ó matan ba suleuk ha’e lei… muketu bulik ron rua-telu yla be mada’an totoik ti… mahur bulik nora la talin bidadas lei… supermi saaaa, ata nau anak hi mon ha’e meker…ta amela ita lalan hidilo’er meker sa… la ysa aidila nia la yan ysa lahelok. Odi rai loli oh yan mon lei?! Mi awa’a bulik anesa LOLI anak ysa nia:
.
Aidila fetorán inan tau bandu
Ema seluk ku’u tiha ó leki let!
.
Eta na tradús yan lo idaté hali ahuné prezente ysa ti ni!!!
.

Talimatan (dadolin)

Talimatan nala au nala nora ó
Nala au ba ya’an ó ba wulun
.
Dadolin antigu ysa, kompozitór NN.
Aba aru’a oler ti primu malandur ysa
Tantí uhi-aik matuan tikétu naha
arabé nasikúr rata
natutan bitak oler naha.
diabu ysa lei?!

Bositama oler servisu

Au bositama oler servisu, aba lau ferias (cuti) duranti lelon ruanuluresin-ysa (semana telu lalan) meker. Tuir loloos ni au una lau lo Indonezia, arabé tanti herik naélas li’i… au ti ora oler odi ma baixa Ospitál… baní abití oler da. Maibé biláysa, lelon hei wa’ik. Utama oler hori kirahi, bosi lelon rua nara nia.

Friday, January 23, 2009

Duanbata Tiketu






Duanbata ene ba tiketu rereu, dilo'er rereu, tibo'as rereu, burokun rereu, ut rereu, nalete Hatumetak, Diri'un-Pualaka silolar yayan tama Salau.