Friday, May 29, 2009

Hunan Teti-Mau Hota (Haha matuan)

Hatasa Etu Hatasa Kmók, Labele Kahur ho Kaso, Lakutar Huasori tau haketak !
-
Hori uluk larek hei yan, he Aldeia ysa he área Orlalan, nora Matandók ysa naran Teti-Mau.
Ada-nain Runa Haha anak ysa be, rakaur naha Matandók lei natí, Matandók nawa’a abula... naru’a tenki ear hahi atún ysa. Biní rear oi hahi lei, awa’a abulan yan nobu naha... Matandók lei naséi sira he waimatak bara bek ró te, una atasa etu odi ahur nora Aso-Mis. Halibé Matandók lei makerek naha-te ni Asun-wa’in rasae ni be kadédar naha ení. Ni kadedar nora kadedar nidáte: ”Hunan Teti-Mau... Hota !”, Hatasa Etu Hatasa Kmók, Labele Kahur ho Kaso, Lakutar Huasori tau haketak ! Nidá nahati: Hatasa Etu Hatasa Kmók, Labele Kahur ho Kaso, Lakutar Huasori tau haketak ! Nodi nasu’ar saik hahahuan lu ení. Hali sira he waimatak ratánte: yan... na’i, ami simu naha. Rona ona? Hatasa Etu Hatasa Kmók, Labele Kahur ho Kaso? Lakutar Huasori tau haketak? Sira he waimatak ratán tan wai ysa: yan na’i, ami sei naha. Hosi ni Matandók lei nodi napara, naha matan mon oler edi.
Matandók nakasek lolós te una badahan etu karik bi ahur sala nora aso, sisi lakutar nora huasori una rai ke'an tiní.

Tuesday, May 12, 2009

Hahahuan Tatoli

Kahida ti Vaga sirbisu nik
.
Hoe… !
Emi ba bua du’ur heye ?!
Mami awa’a mohi nain baratama surat ti sirbisu
he Seguransa Nasionál Kaikoli nik.

Dadolin Antigu

Idáte sa una yan tesá
.
Idáte sa, idáte sa,
Idáte sa una yan tesá
Una yan lo’o nia… !
Naran tesá, naran tesá
Naran tesá una yan lo’o sa
Una yan lo’o nia

Compositor:NN

Dehan katak sa, dehan katak sa,
Dehan katak sa atu di’ak oinsá
Atu di’ak nune’e
Naran katak sa, naran katak sa
Naran katak sa atu di’ak oinsá
Atu di’ak nune’e

Monday, May 4, 2009

Basar Kribas

Ti basar Kiribas sole rua-rua
ahílas oler ma bua wo'ar rua
Ó wein lamóre turan oi lai
Ó matan nakatik bua oi lai
Siréna ó huhun ti uhuak matan
Karluni ni’i nia kusin ni’i nia
-
He tinan yla nalau ti lei basar Kribas he lelon Kinta, maibé tan saik ti basarnain sira ratí uluk oi he Kuarta lelohitik biní odi ahú oler edi ti Kuarta, meibé oras nia basarnain sira kumesa ratí oler oi he lelon Tersa. Koidadu basar una natama oler nahanone he Tersa.

Friday, March 27, 2009

Istori Komik (IV) "Nasi bakan"

Nasi Bakan
-
Mahinak lalara rua ramá hori Hatulaun, rarata he Dili,
ratama he warung ibu ysa.
-
Ibu nalu’i: mau makan apa, dan minum apa dek?
Sirua ratán: mau nasi bakan dan air sakit
-
Nasi bakan baridá ”Nasi bungkus”
Air sakit baridá ”Sungkist”
-
Ulósan rua bará hina he warung lei, rasei halibé ramali sirua rata sirua ilas kirón... rasu’at... ralari saik edi... baloin saik naha te... rasua'at edi...
Lo’o nara nia ”Nasi Bakan” koiñesidu raba he ita larek nalaunalau he lalate'uk Arituris-Hatulaun nik lei.

Thursday, March 12, 2009

Kabaresi Ruanulu Talin Ruanulu

Kabaresi ruanulu talin ruanulu
haheren taliwaen tukun nauhuluk
.
Sai hori Hutumanuk inu lai nau
sole rata menemene dina li'i nau
.
Lelo banas ysa biak kitik ysa biak
kakorok maró baer nabeli
Inu karik wer ysa
wer huran butin ysa
laluar lalan
.
.

Wednesday, March 11, 2009

Ada nain Timor sirak

Ada-lisan ada-ahukun Timor sirak
.
Huhun sor-nauhuluk ruut ka talirok
Sidi ai-kabelak, piku, betuk ka lahulu
Rin-manaruk ruan maok
He lalan ka’i kohemama ysa
Noratan Laha’a bei’ala sirak
Enení ada lisan Timor sirak
.
He ada-larek odi mor
Huhun sor-nauhuluk, ruut ka talirok
Sidi ai-kabelak, piku, betuk ka lahulu
Rin badak kuartu-kuartu
He sala baniha’ak atúr ortori anak ysa
Enení ada lisan Timor sirak
Una tuir lisan larek nik

Wednesday, March 4, 2009

Wari udalor

Wari udalor nik nora Banas nahur
Wari udalor nik nora ni oras
Nananas marumarun turuk marumarun

Monday, February 23, 2009

Mori he Mundu anesa Baniha'ak ysa







Ada Lulin Sarani sirak
he lelon wainlét badín,
namu’us, bikóton hina.
.
Ada Kareda, ada Lulin Sarani sirak
takura he larek usar larek naun
he lelon Domingu nora lelon atún
sarani sira hi huróu ma, hi tama ma
hi mamuturo, matanro
oras ysarua he lelon balin ysa
odi kumpri li'i Maromak ni ukun huan
nora Santa Kreda nik.
Mori he mundu anesa saik baniha'ak ysa
kumpri obrigasaun Maromak nik
kumpri Obrigasaun Kriatura Umanu nik
kumpri noratan Konstituisaun Repúblika nik
durante tinan yla lalan
odi ein warila Na'i una nakaur oler
ti asudi Na'i he Na'i ni Kadunan.
.
(imajen hori houk ma rahak natudu: igreja Motael, igreja Ermera, igreja Katedral nora igreja Laclubar nik)

Friday, February 20, 2009

Aidila rok bele nasudi Nau, believe it or not?!

Angkay… ene ó minu nau rata ó matan ba suleuk ha’e lei… muketu bulik ron rua-telu yla be mada’an totoik ti… mahur bulik nora la talin bidadas lei… supermi saaaa, ata nau anak hi mon ha’e meker…ta amela ita lalan hidilo’er meker sa… la ysa aidila nia la yan ysa lahelok. Odi rai loli oh yan mon lei?! Mi awa’a bulik anesa LOLI anak ysa nia:
.
Aidila fetorán inan tau bandu
Ema seluk ku’u tiha ó leki let!
.
Eta na tradús yan lo idaté hali ahuné prezente ysa ti ni!!!
.

Talimatan

Talimatan nala au nala nora ó
Nala au ba ya’an ó ba wulun
.
Dadolin antigu ysa, kompozitór NN.
Aba aru’a oler ti primu malandur ysa
Tantí uhi-aik matuan tikétu naha
arabé nasikúr rata
natutan bitak oler naha.
diabu ysa lei?!

Bositama oler servisu

Au bositama oler servisu, aba lau ferias (cuti) duranti lelon ruanuluresin-ysa (semana telu lalan) meker. Tuir loloos ni au una lau lo Indonezia, arabé tanti herik naélas li’i… au ti ora oler odi ma baixa Ospitál… baní abití oler da. Maibé biláysa, lelon hei wa’ik. Utama oler hori kirahi, bosi lelon rua nara nia.

Friday, January 23, 2009

Duanbata Tiketu






Duanbata ene ba tiketu rereu, dilo'er rereu, tibo'as rereu, burokun rereu, ut rereu, nalete Hatumetak, Diri'un-Pualaka silolar yayan tama Salau.

Thursday, January 22, 2009

Wari nara namadirik

Wari nara namdirik, kukur ysa tarutu nuna utalinak una dihera oi.
.
ma servisu siluha ha'e tan silurik malae, oras nia hi kalumis hui bodo rata he ada.
.
Bo'on bulik edi ti, te la bata kasek.

Wednesday, January 21, 2009

wer-eran oinaha

Lala'inak Salau wer oinaha
duanbata Salau eran oinaha
.
tiketu rereu lete Pualaka
burokun rereu tama Salau

Koidadu (II)

Wari
banas
ulas
lamúruk
banas
ulas
tasi atún
nodi ulas
nodi kahó’er
nodi susar
nodi la na’elas
nodi banas
nodi lamúruk
koidadu!
koidadu!

Koidadu (I)

Koidadu tantí tasi yabar ysa komesa hori Faról, Ponte-Kais, Palácio Governo ni matan, nunuk wun atún lei rata he jardín Lecidere nia matan ma nia, ni na'in lak. Warila wari atún, ulas atún, tasi atún, ni nina'in hi nasole. Awa'a lelon atún hali bi ti arius sala he lei. He lelon wawain oh yanlau bilika ti arius helei, ala he mahar. He hoho arius saik ló, rata he nia kasek ti arius dar tasi oh oi he ita, maibé arius nora koidadu.Baloin nia tantí nain wa'ik naha nia ba ramout he lei, inklui nain itak rua naha, manek ysa mahínak ysa, koidadu eh!!!

Friday, January 9, 2009

Ysa nia Kadíhik


Au hei anak kadíhik natélas... Wani natélas... Maibé naélas naláu nobunobu ni
bubuk oi. Ami tidiuk he olat anak ene Tuntuduk kináit, Bubuk ysa batininu nauhuran, natélas edi ulímak tanen balóin nahate naélas biak. U’odi saik wer odi hase, odi so...naha yan rasik maibé nabubu oi lahélok.

Momór oite banakátik ha’e


Angkay…rama ysin ysa kadút ti ó lu…
Ó hi te’uk ha’e meker lolarek.
Ení ata lotun anak hi kauk ha’e…
baru ni ti wai una minan anak natúruk kahída ti wai laor...
balóin te morin hi natúkur oi lo namonamo.
Ita nain 4 yla takura nora nau-butin dora ysa ata hi nobu oi tiní.

Wednesday, January 7, 2009

Bohosi Adér

Bohosi Adér
*
Adér naha, anáu naha
Bok wao naha, heur ysi naha
Hu’at naha wei oda naha lima
Odi atéke edi, odi hihir edi
Talína nasei edi, mata oh nawa’a edi
Te sa una namósun, sa una nasáin

Friday, January 2, 2009

Tinan Matúan nora Saudades - Tinan Morin nora Esperansa

He 31 wo’ar ami ti misa he Katedral tu’u 9, sai tu’u 11, ami ti meker lo palácio governu una odi awa’a konsertu muzikál arabé polisi diabu sira lei rado’uk oi duanbata sorun ene esporting, ami tama biak oli…ahilas saik oler edi, eta una ti natorun berak.
Hori kirahi hali ami ledu oler nau he ada oh… rata wo’ar yayan meker. Anáu ma kamakmetan u’baer nakóron naha none, u’atólan oler Kotri nora Entrostop huan ysa ysa, kai namór meker.diabu ysa nia! He heh.Prontu…! Baidá oh… Tinan Matúan naláu bitak naha nora Saudades wa’ik, eh Tinan Morin namá oler oh nabénu nora Esperansa. Buité Esperansa Soares dar maibé baidá oi Esperansa Mori nik.

Wednesday, December 31, 2008

Oraslu tan - Moaklu tan

Tinan Matúan ni is talin kabési tiketu naha
*
Oraslu tan - Moaklu tan
Kabési naha - Kadeik naha
Una namósu edi - Una katúbir edi
Hinúsi ha’e ita - Hinarai ha’e ita
Hinasaran ha’e ita - Hinóda ha’e ita
Ti Tinan Morin - Ti Lelon Morin
Ta'amátan edi mata - oda edi lima
Odi dina edi - Odi otus edi
Saráma rasik ti - Tu'a rasik ti
Améla raik edi - Timis rasik edi

Eta nasae bintada Kuda lau tidiuk lo sidade

Sira nain telu nene baradoro ratí naha hemene ení?
*
U’awa’a kuda aman metan nene u’anoin kiré oler ami kudar aman metan ysa hori au hei anak naran TANUWAI...he lelon atún naha ba’odi alari-ataruk (corrida de cavalo) naha ni sempre manán, nakiré primeiru lugar bulik, arbé amik lei nijeitu kamo'ok lau ysa enene, bidobun dar lo'o ni.

Tuesday, December 30, 2008

Konflitu morin: Israel ataka Palestina

Forsa Israel sira ratama he Zona Gaza, rear saik edi nain Palestina sira, rarahuk mesjid atun rua, rataka bomba ti populasaun sira adar, nain atus ti atus ni baramate, ranéko organizasaun Palestina ysa ba idáte Hamas lei. Forsa Israelita sira ra'ataka Palestinianu sira, bilika rawa’a te una Hamas ka una bi Hamas dar oh rataka saik, tawa’a bulik enía, mate saik edi hu’at bibele.


Lanahuak anak nene bima’es naha Tanki Hunu nik nia, biru ysa lalaek oh barani bikate’ek raba, te odi naha hatu odi ter besi atéman nene, naha hi lohuk ka hi dihera una tesá naha ení? Nain wanar helei ramori he hunu lalan be ispiritu nasionalizmu maka’as bikate’ek.

Kasek ti Soibada he namo wari eh?

Kanae, Eben, Agany, Kairisa, tZZ sira ratí Soibada he lelon 26 Dezembru lelohitik, rarata he Buarahun sira torun nobu ha’e he Lo’ehan doinia tanti wer’atún nakar. Pasensi…wo’ar lei rabua ha’e edi he Lo’ybar lei rata yayan kamakmetan, ranáon ti wer naraik naha hosi bosi ranait. Baloin naha te… rarata edi he Soibada oh… anesa saik…wari naté ysa binané raba hatin tisira…odilesu biyak tivizita família sira…rabua bitak wo’ar rua helei. He 28 Domingu nomodón hosi rodilesu oler hori lei ma Dili. Rarata he Fatukama oh… rasóbak oi namo…ó manoin te inu nau ysa ene biak meker hali tu’a kareta lei ni hi yan eh?
Namo dilolen be kareta manahu oi lo baleta koak ysa he lei, sorti te kareta wa’ik lahelo sira baní nain seri rate’uk oler ma raha’ok ha’e kareta. Balointe rarata he ada hali ra konta tuir oler halibé u’awa’a sira umatak erak nobu oi…aba ateke ha’e ti sira matar ene barasu’ar lei. Ulalan ysa buite bay an be.

Friday, December 26, 2008

Natal hori kirahi nara nia tama oler sirvisu

Lelon Natal bosi nobu hori kirahi, tiu Zinho nahílas oler nara lo Atambua, ami taka nau hori kirahi rata wo’ar, halibé wo’ar atún u’baer ysa sisirit edi...sorti be u’atolan meker Kotrimoksazole huan rua, kamakmetan ma huan ysa tan be agora u’amela yan bitak, bilá ysa tanti tinan ysa wai ysa lei. Tiu Zinho oras nia hiba nora bis he lala’etan naha, kabesi naha Mota-Ain.

Sira seri ene baratí hoho lei ye...nara nia seri hi biranau hei karik, ata hiradér rata tinan morin rodi radansa tan meker hosi hirahilas ma.
.............................
(ralat / kuriji):
Horinara meudia utí he ada usei oler te tio Zinho ba telefone ti Dina te bis laek...biní hi kamak oler naha alaak...wooi, soleboder oi...nara wo’ar nia hina bua alak naha he Perumnas.

Wednesday, December 24, 2008

“Boas Festas Natal nora Tinan Morin Ysa Kamo’ok Biak” ti Emi nobu

Amakay sira eh…
Oras Natal tan lo’o nia ni loin bitada’te, ení ulosan anak seri li nia hirataka nau butin nau arak rata matar lalan hi naméra tanró ha’e. Ata ulósan sira lei eh…ratí misa wo’ar nia rodi planu saikró he kamúda-kamúdak enlei.
Rahílas hori misa ata hikadua nau rata lelon yayan, namo lamuruk tan lo’o nia ni bilika loin tan edi...ata hi su'ar biak.

Ysa oler au una idáte…milo’e bulik he hi5, baloin saik nahaté nain idáte anak saik edi parwa’ik… ení ra chating tiró ata rasu’ar/ ralu’i saikró kahida ti naubulin nora nau’arak.

Au…parajá...ugosta saik una le sira hahar huan ene barakerek nora idáte tiró lei. Ata sira seri rakerek nora komik be ene talé nahania ni hitamáli mesamesa ti ita waor.

“Boas Festas Natal nora Tinan Morin Ysa Kamo’ok Biak”
ti Emi Nobu...
ahílas olermá karik ahuhu tanti namo wari, duanbata dilolen, sae karik angguna lei takura yayan he lalan...bi'tabele sala...ahuhu lahelok ita ysir. Hei makúran nia awa’a bali lahelok wao oh...na’i sira, na’i ulósan anak sira.

Thursday, December 11, 2008

Lalan Ysa Karik

Hatulaun Leobalu Le'i Labaen
Diri'un Pualaka Ai-maulin
Orlalan Manelima Fatumakerek
Hori Funar Batara akar Sanana'in
Laclubar Soibada tama Bariki
Akar tan moak'lu tadu Natarbora
Lamuruk ysa biak didan ysa biak
Inu karik lalan ysa laluarlalan

Tuesday, December 2, 2008

Hori kirahi kamak metan

Hori kirahi kamakmetan u’ma sirbisu be u’rata naha he boss Suai nia adan-matan lei hosi taxi meran ysa nama hori ulésok namá nasama los duanbata ena ba koak be wari-wer banalihu lei, katisik edi ti au hali be u’makika ni, nalari oi, u’tara u’limak tiní hosi nawa’a kiré he espellu meker hosi napara, utí kabesi ni be binalu’I diskulpa ti au be huan hilas oi au, ha! Bana noin te ahu ma’es ni karik…ami rua diskuti ro edi, au una hode naha ni maiiiiiiiiiiis sorti nik te bina para wakik tan moak lu…

Hori Dili ti-ma Funar he lelon ysa saik

He Domingu lelon 30 Novembru lei kamakmetan tu’u walu nalau saik u’ora tio Zinho lo Funar nora motor tanti bohosi ridá sira Adarulun he Lawadu, ami rata he lei tu’u ysa nalau moak lu, wari edi bilika loin.
Sira Adarulun lei lolós hi RALOIN HAHA ti ami maibé laek…Ti u’ysik lolon usinti laysa laek, maibé ba idá oi uherik anak sira tanti sira bapartensi mos he ada lei. Warila sira bikonsidera naha uherik anak sira, signifika te uherik anak sira bi inklui naha karik. Au anésa Manehou oi…tiu sira bi konsidera naha ami... birané dar MALUS amik oh... naran te ami BANÉ li’i AMI LIMAR-ETUN. Au ti botu ti tiu Mi'u te: "ami limar-etun ba he tio Zinho, besa malus hali karik bele ne osi tio Zinho ti", "tio Mi'u nakatu saik huhun nodi nidáte te yan..."biní au anésa Manehou usinti bilá ysa, ba idá oi uherik-anak nora ni walin sira, tanti rasinti rasuát, ra’arepende tanti biinklui, bikonsidera naha sira anesan membru Lawadu wanan. Ysa ni konforme naha he tiu sira rasik, una kosidera ka inklui nahati, ami agradese, ka una biinklui naha oh, ysa ni oi he ita.
U’ahilas oler hiba tu’u 4 nalau moak lu, u’osi moak lu he ada tiawa’a ha’e mamá nora anak sira helei, namo oh kamúdak didiu, wari oh nate bina para, u’inu bitak kafe xikra lalan ysa odi barí saik, u’má oler edi Dili, u’rata he Aríturis tu’u 5 nora balin, u’para, u’ sms lai lo Dili. U’rata he Hatu-wani namo kamúdak dukadukak naha. U’má osi oler he ada he Manatuto ti awa’a saik tuas he ada oh abi takura wakik dar. Ráhi lahelok au te una inu lai werbanas ysa ara u’alolo li’i. U’ahilas oler akar lai lo tasi-ybar ti sa’ut besa ikan hali karik oh laek, Lo’ok naso’ar bun lei birasosadar ikan. U’má hetan oler Jose Aldeia nora Joni mana Rita nia wanan-mane he ponte tuban hosi raloin ti au te Alú Assis ba manahu motor he Kribas…te liman nora wein litak badilo’er nobu bodo, motor ho rahun nobu be bi’ata’a los. Ami nain telu do ro rata he Dili sira nain rua ratama ha’e lo Kamea, au u’ma wawain rata he bairo Formoza u’para ala lai sasate Vietnam sirak helei. Wari nataka au hori yayan Funar narata Dili, u’rata he ada bosi tu’u 9 nalau minutu 10, u'kalumis yayan...Mahinak anak ysa Dama lei namoit au he lalamatak nodi nalu’i naha-te: avo tuas? Banalu’i naha ni abon Zinho ení lei.

Monday, November 10, 2008

Mata belubár - Knananuk Nina bobo ho dalen Idáte

Mata belubár

Mata belubár eh buabár eh
bisero salabe sero salabe
ó aman tinakeu nau butin eh
ó ynan tinaketu uta-laun eh
odi ma halu odi inu nau-butin
odi ma halu odi inu nau-butin

versaun tetum nian:

Matan dukur ona

Matan dukur ona eh dukur ona eh
Keta tanis natón tanis natón
Ó nia aman ba ko’a tua midar eh
Ó nia inan ba ku’u lakeru dikin
Lori mai fila hodi hemu tua mutin
Lori mai fila hodi hemu tua mutin
*******************

Friday, November 7, 2008

Wari Manahu

Wari naté bitak hori o'ar
wer-uluk nakar
ai-kuduk oh laek
rahun oh laek
tole-tolek hilaru wer-maok lolin

Wednesday, October 29, 2008

"Ubánik niráten una nobu bitak"


Ami una nobu bitak ubánik niraten hori kiráhi namadirik, rate lei ami una na meker semana rua resin, tanti komesa he Sábadu, lelon 12 hula Outubru tinan 2008 narata oler lelon 29 hula Outubru nia. Ulolok ysa oh be kalátak tanti lelo-wer…hisur ysa oh nataka ulímak takeun…naha ami ahílas oh kamúdak oináha meker hosi kareta manatula ami…Ami ada lalan ysa sai atéman, hori au, uherik anak nora lanahuak anak telu tama tan koiñada ikun +Ivanoy ami viziñar anak ysa ti nobu, lalamatak do’u. Hori Becora ubánik-ikun nora tan prima Abina nora wanan, tia Mina nora wanan anak Asatu, + Badaen Salvador nora ni grupu: Mateus, Aga nora Así, ratula ha'e ami rata he ada naha rahilas oler edi lo Becora, usi ha'e au mesa-mesa lali lamáok…bohósi una aríus ti eltrik oh be namáte tan…governu ynanmoen ysa nia binarai hina matan ti wai pa. Hori nara au bohosi ti una morin oler kartaun eleitorál auk he distritu, lelo ysa oh be banas…tasóle he duanbata tenki a besor lae ita hi kadó’u ha’e he yla-yla nia.
.
(foto rua he houk nene ba asai y'ak oler he lelon finadu namdirik,2 Nov.2008 nik)

Monday, October 27, 2008

Ka'a Lou



Ka’a Lou


Ai ai ka’a Lou ai ka’a Lou
Óbamúna bulik sa muna bulik sa
Aba’akar abalete tama naha Aihetulaun

Ai ka’a Lou eh ka’a Lou eh
Mumáli moak lu mali moak lu
Abatebe abade’ek urék tinaha nene

Ai ka’a Lou eh ka’a Lou eh
Ne karik ai-ysa ai-laku iyak ysa babéur au

*************************

Tatoli

Umánek malun sira,
Ukések una ameno ti nobu-nobu di'i una odi una komunikasaun tiró nora Idáte karik bele awa’a una yayán he Dapur-Idáte molak una akérek hahahuan anak hali, naláu-naláu kahída ti ortógrafu ka literatura Idáte nik. Tanti uwa’a naha te ita hahar rasik biní una su’ar saik lei ni mamar ha’e, maibé kahída te akérek lei ni ita nahi lale-lalen ha’e, anesan oler oi nain ene bohósi ranórin waor ti
hahahuan itak.
Portantu he observasaun auk ysa te: “fásil una su’ar, difícil una akértek”.
Ita maluk wa’ik he ita larek nia rakoko naha rodi rakérek nora sira hahar maibé ramela difícil ha’e hei, biní aproveita ysa ene ni tatáma meker edi agora, di’i anuwar-warua ralé karik ita hahar, molak sira tarídu oh taláu uluk oinaha, signifika ita dezenvolve uluk naha itak, wainhali ita bele tasái anesan Padraun uluk ysa para sira bele banáti tuir ita.
Umánek malun nora uhitók sira, bilíka su’at su’ar ita hahar tiró he nain wa’ik sira matar, tantí Dalen ka Dialetu naráta he língua anésan símbolu ka identidade larek ka país ysa nik, má bulik tadezenvolve Idáte tantí auwar-warua ni benifísiu hilák bitak, bifiar…hali awa’a bulik!

Friday, October 24, 2008

Duanbata Laclubar-Soibada-Natarbora nik:

Mapa estrada ba Laclubar, Soibada no Natarbora, ladún perfeitu tanba ha’u na’in maka pinta, maibé mais ou menus bele hatudu dalan bainhira ita hakarak ba vizita sub-distritu tolu ne’e. Belu sira hakarak koko? Bele koko ba maibé hatene ona katak molok to’o iha fatin mós ita sei sa’e-tun foho.

Friday, October 17, 2008

Pronomes Pessoais no tan verbu balu:

Ha’u : au
Ó : ó
Nia : ni
Ita : ita
Imi : emi
Ami : ami

Han : Á

Verbu
han :

U-á/ au-á
Ó mua
Ni ná
Ta-á
mi-á/ emi-á
ra/ sira ra

Ba: Ti/ lau

Utí / uláu
Otí / oláu
Natí / naláu
Tatí / taláu
Mití / miláu
Ratí / raláu

mai: má
Umá
Omá
Namá
Tamá
Mimá
Ramá
=========================
Ó loméne ?...........................................ó ba ne’ebé?
Au-lo houk lei......................................ha’u ba leten
Houk ene mene?..................................leten ne’ebé
Houk Tara-hahi...................................leten Tara-hahi nebá
Ó ti muna sa?......................................ó ba halo saída
au-ti toi betuk......................................ha’u ba ta-au
Odi una sa?..........................................hadi halo saída
Odi una Kololeki-Mauleki adar..........atu halo Kololeki-Mauleki sira nia uman
Odi rai sa?............................................hodi tau saída
Kololeki-Mauleki telor.........................Kololeki-Mauleki sira nia tolun
Ne auk ysa!...........................................fo ha’u nian ida!
Lohun tiha oi!.......................................nakfera hotu tiha!
Kaka’e ra ó, kuit ra ó! ..........................kakatua han ó, kuit han ó!
=========================
Ó loméne/ otí loméne ?.........ó ba ne’ebé?
Au-lo houk lei.....................ha’u ba leten
Houk ene mene?....................leten ne’ebé
Houk Tara-hahi................leten Tara-hahi nebá
Oti muna sa?.......................ó ba halo saída
Au-ti toi betuk..................ha’u ba ta-au
Odi una sa?.......................hadi halo saída
Odi una Kololeki-Mauleki adar.....atu halo Kololeki-Mauleki sira nia uman
Odi rai sa?.................................hodi tau saída
Kololeki-Mauleki telor.............Kololeki-Mauleki sira nia tolun
Ne auk ysa!.................................fo ha’u nian ida!
Lohun tiha oi!...............................nakfera hotu tiha!
Kaka’e ra ó, kuit ra ó! ...................kakatua han ó, kuit han ó!

Angkay/ Amakay, oti loméne/ó lauloméne?....kolega, ó ba ne’ebé?
Au-lo Dili.......ha’u ba Dili
Ó lau/ oti nora sa?...........ó ba ho saída?
Nora angguna....................ho angguna
Hori nia lo Dili selu dolar yla?......hosi ne’e ba Dili selu hira?
Wainhali dolar 7, wainhali naláu.....dalaruma dolar 7,dalaruma liu
Tantisá lo’o ni?............tansá nune’e fali
Warila tamésa saik ni selu dolar hitu,.....bainhira ita mesak deit selu dolar hitu,
Nora lamaok bele selu naláu.....ho sasán bele liu
Oti muna sa?.........................ó ba halo saída?
u-odi unauk ti sosa.............ha'u lori ha’u nia tua ba fa’an
nau botir ysa helin yla?.......tua botir ida folin hira
botir ysa dolar ysa…………..botir ida folin dolar ida
warila ó mahilas oler?........bainhira ó fila fali
warua, waritelu ka wari-at yla lo’o nia....bainrua, baintolu ka bainhat karik
hori lei lo nia na oras yla?......hosi ne’ebá mai ne’e han oras hira?
Hori nia lolei totoik tanti akar saik....hosi ne ba ne’ebá lalais tanba tun deit
Hiná oras at saik.................sei han oras hat deit
Hori lei lo nia sae wa’ik.......hosi nebá mai ne’e sa’e foho maka barak
Biní hiná oi narata oras lima.....ne’eduni sei bele han to’o oras lima

sei kontinua semana oin mai.........

Friday, October 10, 2008

Abjad Idáte nian

Abjad Idáte hodi sura númeru maka hanesan tuir mai ne’e:
1- Ysa
2- Rua
3- Telu
4- At
5- Lima
6- Nen
7- Hitu
8- Walu
9- Sia
10- Sanulu
11- Sanulu-resin ysa
12- Sanulu-resin rua
13- Sanulu-resin telu, nst.

20- Ruanulu
30- Telunulu
40- Atnulu
100- Atus ysa
100- Rihun ysa, nst

Abjad Idáte letra Y tenki uza selae rona ba hanesan fali i, purezemplu: ida labele dehan isa maibé Ysa, hira = yla, la’os ila.
=================================================

Wednesday, October 8, 2008

Istóri Komik (III)

Moradór Tinasudi Liurai Anak Mahínak

Lelon ysa Liurai naru’a muradór ysa nodi kuda nalau tina sudi liurai anak mahínak he kota tánti bohósi nahílas hori Dili. Moradór nora liurai anak rahílas, liurai anak nasáe kuda, moradór lahélo he y’ak, rasole, rasole, rasole… rata lamóre para lai diskansa oi, namo oh wo’ar didíu naha be liurai anak maés una akálon baní rabúa edi he hatin lei. Liurai anak maés-namo baní nakáur moradór tirabúa amútuk saik edi. Wo’ar atún liurai anak namela laysa bur he niléson, liurai anak naluí ti muradór te lasá ysa bakahída ulésok nia? Muradór natán: ah…la’ehan wuluk…
======================================

Monday, October 6, 2008

Istóri Komik (II)

Mahínak lalára ysa nasái vítima ti manek ulósan ysa

Mahínak lalára lei tinakésar manek ulósan ysa ti-xefi aldeia tantí nikiré (ysin-rua) oináha hula ruaresin maibé manek lei bointé namá manarai-matan. Entaun xefi aldeia naru’a tikaur manek lei namá.
Xefi aldeia nalu’i sira nain rua kumésa uluk hori vítima

Xefi aldeia : mukónta mela la-nia hori wun

Vítima (mahínak) : manabók au hori wakik oináha rata nodi nala tan edi au…ubóik lahélok maibé nikadudik li’i au…auti soi-wer oh…nalu’i li’i…auti ala-ai oh…nalu’i li’i…ubóik oh “ninadeden metan baramain laek raba” li’i ti-au.


Xefi aldeia : ó muna lós lo’o ni?

Suspeitu : lós lahélok maibé bohosi wai-ysa.

Vítima : ai.........uwa’a mela ó matan...olointé bohosi wai-ysa saiké....? ene oba nadeden metan baramain laek raba li'i lei?

Suspeitu oh namu’us saik edi tanti lós lahélok.
=====================================

Istóri Komik (I)

Istóri Komik (I)

Lelon ysa, manek ulósan ysa nora mahínak lalára ysa rameno-ró una tirasúdi-ró lo hoho-etan ysa kabési lahélok sira bar mais ai-le’ek natáu li’i. Manek anak lei natí uluk naha tinein, nadér rata hiba oras ruaresin naha maibé mahínak binarata hei tutua, entaun makerek naha te nakáur asu: “Oh…………………………………..bintadu!!!", “Oh…………………………………..bintadu!!!",
rata mahínak lei naséi…niyó makérek naha te kaháne di’i manek lei nodi naséi hina: Isó………………………………binlét, Isó………………………………binlét.

Friday, October 3, 2008

Knanánuk ho títulu laiha

Tuir mai tama ona iha Knanánuk ho dalen ka lian IDÁTE, maibé knanánuk ida ne’e títulu laiha, ema IDÁTE sira sempre hanánu baihira sira ba to’os, ba ko'a tua, ka ba haré sira nia balada oan sira ne’ebé husik iha knúa.
Ita nunka rona liafuan LALALA ka LALARALALA, maibé iha IDÁTE ita hasoru deit maka: OHELELE no AIDIDAUWE-DIDAUWE hanesan tuir mai:

Ai didauwe-didauwe
La ysa lo’o ni wawain karik
Bilika matua wawain karik
Ai didauwe didauwe x2

Oh…Biserut sala au, suit sala au
aba lete ma hori Aríturis
ami namor atún larek atún
Ai didauwe didauwe x2

Oh...diuk ha’e lo’o nia tada te sá
Tada mori te sá mate te sá
Ai didauwe didauwe x2

Oh…eta bana loin te au bamatúan
Ba ulósan ha’e hei haluk ha’e hei
Ai didauwe didauwe x2

Oh...noi metan malotuk huhun ainesin
Sole rata mene-mene hi ahílas oler
Ai didauwe didauwe x2

Oh...u ala ai-hatin su’u ti sá
Su’u ti maulatu karáhan merahui lolon
Ai didauwe didauwe x2

Oh…sae hatu harík baer lahe-lahen
Sole akar sole sae kohe-mama laek
Ai didauwe-didauwe x2

Oh…mora lai o aman diuk lai ti
Mora lai o inan diuk lai ti
U lau taropa tinan telu umá oler
Ai didauwe didauwe x2

Oh...ulaéhan ai-náo aba ka’i ha’e
Ó huan tamuhin musabú saik
Ai didauwe didauwe x2

Oh...tama haru kakí kalsa kakí
Teru tan baréti sole ba’inó
Ai didauwe didauwe x2

Hosi lian sai ba arte


Lian iha ne’e refere ba língua, ka Dialetu, la’os refere ba voz, arte refere ba Belas artes ka SENÍ, no la'os Arte Marsiáis...

mai ita rona to’ok


Hosi lian bele sai ba arte
Hosi arte sai ba lian
Hosi hahalok bele sai ba arte
Arte bele mosu hosi hahálok
Tansa ó lahasai arte hosi o nia lian
Tansa ó nia lian lasai ba arte
Ó lahatene? Ó moe? ka ó ta’uk?
Lae...

Ha’u hatene

katak ó maka lakohi.

===========================

Thursday, October 2, 2008

Mai Ita Koiñese Dalen Ida Naran IDÁTE

Dalen ka Liafuan IDÁTE mai hosi liafuan rua, IDÁ :signifika KO’ALIA ka DEHAN no TE signifika: KATAK. Portantu IDÁTE signifika :KOALIA KATAK / DEHAN KATAK. Lian ida ne’e ko’alia iha distrito Manatuto/ sub-distrito Laclubar, suku Fatumakerek/ Lehutula iha sub-distrito Soibada, no suku ida tan iha sub-distrito Natarbora nian besik Kribas, mas lian ida ne’e kuaze populasaun hosi sub-distrito Soibada no sub-distrito Natarbora sira hatene koalia hotu, iha tempo rejistensia pur-ezemplu, sira hasoru TNI ka ema ruma ne’ebé mai hosi rai li’ur, entaun sira ko’alia karik segredu ruma ba malu sira uza tiha lian IDÁTE para ema seluk labele kumprende.

Istória komik ida ne’ebé akontese ba ha’u iha tinan 2000 baihira ha’u ho UNPOL Filipino na’in rua tula vítima na’in rua hosi suku Kribas ba suku Manehat sub-distrito Natarbora, durante viajen sira na’in rua uza lian IDÁTE hodi komuníka ba malu bainhira sira sente segredu oitoan mai ami. Bainhira ami besik tama Manehat ha’u husu ba sira na’in rua: Ema Manehat mós ko’alia lian IDÁTE ? sira hatán: lae, ami ko’alia tetum terik Manehat nian. Ha’u husu fali: Be hori ohin ha’u rona ita boot sira ko’alia lian IDÁTE ne’e? Sira hatán hodi nega fali katak sira lako’alia IDÁTE ida, tuir fali ha’u dehan ba sira katak ha’u ema IDÁTE oan, ohin ita boot sira ko’alia ne’e ha’u kumprende hela...entaun sira na'in-rua nonók tiha oitoan hodi hateke ba malu, mas atu labele halo sira na'in-rua sente-an fali, ha’u halo finji hakat tiha ba konversa seluk, ami dada-lia nafatin tama Manehat.

Lian IDÁTE kuaze hanesan ho lian LOLÉIN iha Hera rai na’in sira, Darlau no Dare sira ko’alia lian ida ne’e aleinde lian mambáe, no mós ho lian LAKALEI iha distrito Manufahi sub-distrito Fatuberliu suku Fahinehan nian. IDÁTE-LOLÉIN-LAKALEI, lian tolu ne’e kuaze hanesan.
Iha edisaun sseluk tuir mai ha’u sei koko tradús lian tetum balu ba lian IDÁTE nian.